فضیلت های اخلاقی یا رذیلت های فرهنگی

فضیلت های اخلاقی یا رذیلت های فرهنگی

دکتر نهضت فرنودی - روانشناس بالینی

مقدمه:  در نوشتار ماه قبل از مفهوم «آبرو» و نقش مهم آن در ارتباطات اجتماعی ما ایرانیان و کار بُرد منفی آن و مفهوم بسیار مثبت آن به آنگونه که در فرهنگ دهخدا آمده است صحبت کردیم و در پایان وعده کردم، چنانچه با مفهوم مثبت آبرو یعنی شرف، مناعت طبع، با هم موافقت کردیم، آنوقت به اهمیت این ویژگیها در عصب شناسی رفتار و نظریه های بلوغ عاطفی- رفتاری اشاره کنم.
بار دیگر باید یادآوری کنم گاه از واژه آبرو و آبروداری برای پوشیدن نقابی که بود و نبود ما را دوگانه نشان بدهد استفاده می کنیم، ولی آن آبرو داری که پاسدار جوهر وجود ما و صلابت رفتاری و غیر متزلزل ما باشد، نوع آبرویی است که معادل واژه  یا شرف و سربلندی در فرهنگ غرب است و آنست که با بلوغ عاطفی و رفتاری پیوند دارد، و از جا افتادگی های روانی و عصبی حکایت می کند.
اولین تجربه ی من با واژه «آبرو» حکایتی تلخ و شیرین دارد و به حدود یازده سالگی ام بر می گردد.
در حیاط مدرسه ایستاده بودم و آنروز مثل بعضی از روزهای دیگر، پول تو جیبی برای «قاقا لی لی» زنگ تفریح نداشتم.  یادم نیست مُدل دریافت پول تو جیبی ما چگونه بود، ولی حدس می زنم اول هفته مقداری هفتگی می گرفتیم و باید خرجمان را تنظیم می کردیم تا آخر هفته.  اما من بر خلاف خواهرم که دوراندیش تر از من بود، اوائل هفته ولخرجی می کردم و اواخر هفته دست و بالم تنگ بود.
خلاصه، روزهای آخر مدرسه بود و هوا کمی گرم، نزدیک ظهر بود و در حیاط مدرسه مشغول بازی بودیم.  آزرمیدخت یک بستنی قیفی خریده بود و با لذت کودکانه نوش جان می کرد.  نمی دانم من با چه نگاه تمناداری به او نگاه می کردم که پیشنهاد داد برای من هم بستنی بخرد.  من پرسیدم که مگر پول داری؟  جواب داد پول فردا را برای تو بستنی می خرم و تو فردا پولم را پس بده.  منهم قبول کردم و پول قرض کردم و بستنی را نوش جان کردم.  ولی هنوز بستنی از گلوی من پائین نرفته بود که آزرمیدخت یادش آمد که مادر هر روز از او حساب و کتاب می کشد، و اگر بداند پول فردا را هم خرج کرده، او را کتک می زند.
آزرمیدخت ترسیده، سر به گریه گذاشت، دنبال من در راه خانه طلبکاری می کرد.  و من که بستنی «زهر مارم» شده بود می گفتم فردا پول ترا می آورم ولی وعده ی من او را آرام نمی کرد.  او با حس ششم خودش دست مرا خوانده بود و می گفت فردا پنجشنبه است و تو می گویی یادم رفت و پس فردا هم جمعه است.
خلاصه طلب از او و تمنا از ما به جایی نرسید و آزرمیدخت تا دم خانه ما، دنبال من آمد و زنگ در را زد و وقتی در خانه ی ما باز شد، او با صدای گریه ی بلندتری بالاخره موفق شد توجه مادر مرا در طبقه دوم خانه جلب کرده و او را به دم در بیاورد.  مادر سئوال کرد که او چرا گریه می کند و او هق هق کنان گفت که «نهضت از من پول قرض کرده و بستنی خریده و من اگر بروم خانه مادرم کتکم می زند که پول قرض دادم.
مادر با مهربانی و حمایت کامل او را به آرامش دعوت کرد و به داخل خانه رفت و با یک پنج ریالی نقره ای که پول هر دو بستنی بود و یک سیب گلاب در دست برگشت و صورت گریان آزرمیدخت را بوسید و گفت این بار تو میهمان نهضت بودی و دیگر پول به کسی قرض نده.
من از مهربانی و سخاوت مادرم بسیار خوشحال شدم و احساس غرور کردم ،ولی همینکه آزرمیدخت رفت و در کوچه بسته شد، مادر با فشار غیر دوستانه ای دست من را گرفت و گفت بیا اطاق.
من که از این تغییر ناگهانی جا خورده بودم گفتم چرا؟  گفت چرایش بعد معلوم می شود.  من و مادر در اطاق، تنها روبروی یکدیگر، وارد شاید بزرگترین کلاس درس زندگی شدیم.
او با چهره ای خیلی جدی و تقریباً عصبانی ولی مصمم بمن گفت:
بزرگترین فرق انسان با حیوان اینست که انسان آبرو دارد و حیوان ندارد.  من پرسیدم «آبرو» یعنی چی؟  گفت آبرو یعنی اینکه تو اگر دلت بستنی خواست، ولی پول تو جیبت نبود قدرت داشته باشی که با خودت حرف بزنی و بگی من اگر دلم چیزی را خواست و امکانش را نداشتم، از دیگران گدایی یا دزدی نکنم.  بلکه بخودم بگم که سر خودت را با چیز دیگری گرم کن تا به خانه برسی و از مادر و پدر پول بگیری و کاری را که دوست داری انجام بدهی.
کسی که برای خوش گذرانی و دَله گی از دیگران پول قرض کند بی آبرو است.
مادر  ادامه داد و گفت ببین اگر من یا بابا کاری کنیم که شماها خجالت بکشید این بی آبرویی است.  بلافاصله مثال همسایه ای را زد که پدر هر شب مست بخانه می آمد و فریادهای مستانه می کشید و سپس کتک کاری آغاز می شد و گاه پاسبان به در خانه شان می آمد.  و گفت پدر این خانه آبرو ندارد، چون برای خوش گذرانی خودش فکر دیگران را نمی کند.  جمله ی آخر این بود:  آدمی که آبرو دارد کارهای غلط نمی کند.  اگر آدم برای ضروریات زندگی مجبور بشود پول قرض کند اشکالی ندارد،ولی قرض کردن برای خوش گذرانی و بی فکریی بی آبرویی است.
امروز در سنین شصت سالگی، ارزش این گفتگوی نیم ساعته با مادر را بخوبی می دانم و نقش خودداری و کنترل بر هوسهای زودگذر و لذت های بی محتوا را در یک انسان بالغ بخوبی و به روشنی می بینم.
با این قصه ساده حالا سری بزنیم به آخرین یافته های علمی عصب شناسی رفتار و ببینیم آیا آبروداری و کنترل امیال ناگهانی و چه نقشی در بلوغ عاطفی انسان ایفا می کند.
در عصب شناسی تکاملی، اهمیت و نقش اساسی «مغز پیشانی» یا شناخته شده است.  مهم ترین عملکرد مغز پیشانی انسجام بخشیدن به تمام فعالیت های مغزی است.  بعبارت دیگر  و  یا فصل و وصل های سلسله ی اعصاب که موجب گسترش شبکه های ارتباطی می شود، در منطقه ی مغز پیشانی سامان می یابد  و از اطلاعات جالب عصب شناسی تکاملی اینست که نسبت مغز پیشانی انسان از زمانی که در  نردبان تکاملی به موجود ایستاده و دو پا تبدیل شده، یعنی انسان «نئاندرتال» 30٪ از حجم و شمار سلول های مغز است.
انسان امروزی حدوداً صد هزار سال است که همین ساختار مغزی را دارد، 30٪ درصد از یک صدمیلیارد سلولهای عصبی مغز را در منطقه ی مغز پیشانی متمرکز کرده   و برای درک بهتر اهمیت این موضوع باید یادآوری کنیم که نزدیکترین شمپانزه به خانواده ی بشری فقط 11٪ و سگ 7٪ درصد و گربه 3٪ در صد از شمار سلولهای مغزشان به فعالیت های مغز پیشانی اختصاص دارد.  پس به زبان خیلی ساده باید بگویم که مغز پیشانی در متمایز کردن ما از انواع دیگر ،نقشی بسیار تعیین کننده دارد و برای انسان شدن ما سهمی بس بزرگ ایفاء کرده است.
لذا شناخت فعالیت های اختصاصی این بخش از مغز بسیار مهم است.  در نقل این اطلاعات باید ذکر کنم که پژوهشگرانی چون «دانیال سیگال»، «دایانا فوشه»، «اَلن شور»، «دانیال استرن»، «موری می»، «دانیال آمِن»، منبع اصلی اطلاعات من هستند و امتیاز پژوهشی و افتخار علمی از آن آنهاست و ما مثل همیشه مفت خوری علمی می کنیم و حداقل وظیفه ی خود را در ذکر منابع انجام می دهیم.
در مورد فعالیت های اختصاصی مغز پیشانی، پژوهشگران به دنبال مشاهدات علمی دقیق و استفاده از تکنولوژی پزشکی مانند (ام آر آی) و آزمایشات  به این نتیجه رسیده اند که 9 فعالیت مهم مغزی در این بخش از مغز سامان می پذیرد. و لیست این فعالیت ها عبارتند از:
1- تنظیم فعالیت های بدن و ایجاد هم آهنگی رفتاری.
2-ارتباطات هم موج و همزمان بین انسان ها.
3- تنظیم عواطف و تبدیل عواطف شدید و هیجانی به عواطف پخته و مناسب.
4- انعطاف پذیری در پاسخ به محرکات بیرونی.
5- هم حسی، هم دلی و حال دونی انسانی.
6- خود آگاهی و آگاهبودی از خویشتن خویش.
7- ترس زدایی و تبدیل و اکنش های ناشی از ترس در انسان به رفتارهای عادی.
8- الهام و حس شهودی یا دریافت ناگهانی و «فل بداهه» پدیده ها.
9- اخلاقیات و تجربیات معنوی فرا مادی.
جالب است که بگفته ی «دانیال سیگال» هفت ویژگی از و یژگی های فوق ربط کامل و اثبات شده ای با نظریه های دلبستگی و دلبندی دارد.  و مشاهده می گردد که دلبستگی های امن دوران کودکی به عملگرد بهتر مغز پیشانی کمک می کند.
و در بزرگسالی، آن نوع از «روان درمانی» که منجر به ایجاد «دلبستگی امن» و تجربه ی تصحیحی در فرد می شود، در بازسازی فعالیت سالم مغز پیشانی، مؤثر می افتد و بهمین دلیل حال مراجع و رفتار او از ناسالم به سمت سلامت رفتاری می رود.
بر اساس این اطلاعات است که شیوه های رفتاری صحیح پدری و مادری در دو سال اول عمر کودک، بخصوص برای رشد و پرورش و گسترش نیم کره ی مغز راست کودک اهمیت بسیار زیاد دارد و سبب ایجاد دلبستگی از نوع امن آن  می شود و این مقدمه ی فعالیت سالم مغز پیشانی می گردد.
یک نتیجه گیری ساده لوحانه ی من از مطالبی که در این زمینه مطالعه کرده ام اینست که:
اگر وجه تمایز مغزی ما با انواع دیگر پایین تر در نردبان تکاملی مغز، نسبت و درصد مغز پیشانی است، پس وجه انسانی ما نیز وابسته به عملکر بهتر فعالیت های مغز پیشانی است.  لذا با این منطق می توان نتیجه گرفت، هر کدام ما که در فعالیت های نه گانه، ذکر شده مغز پیشانی بهتر عمل می کنیم در رده ی بالاتری از بلوغ و تکامل رفتاری قرار داریم.  به بیان دیگر برای انسان تر بودن، باید مغز پیشانی را بعنوان مدیر رفتاری خود برگزینیم و از مغز خودانگیخت و هیجانی و بی اخلاق حیوانی فاصله بگیریم.
درسی را  که از مادر در یازده سالگی گرفتم، دوباره یادآوری می کنم و آن جمله ی معروفی که تا امروز با من است:
«فرق انسان با حیوان اینست که حیوان آبرو ندارد»
با این جمله، مقاله ی این ماه را بپایان می برم و در ماه آینده رابطه ی آبرو و فعالیت های مغز پیشانی و بلوغ رفتاری را دنبال می کنم تا ببییم آیا آبروداری بمعنای اصلی آن یک فضیلت انسانی یا یک رذیلت فرهنگی است.