آنچه در انتظار ماست: جنگ قدرت در ایران به کجا می رسد؟

مناقشۀ اتمی بین ایران و جهان چطور؟
چهار احتمال برای سال 2011

تحولات سیاسی ایران را حتی در کوتاه مدت نمی توان پیش بینی کرد. اما هر احتمالی که بدهیم واقع بینانه است که برای آیندۀ نزدیک جمهوری اسلامی را در ایران پابرجا بدانیم – گرچه امکان تغییراتی در این کشور می رود. این احتمال ها پیش بینی نیستند، بلکه به بیان تحول های ممکن می پردازند. از اینرو به سیاستمداران نیز توضیح نمی دهند که باید منتظر چه باشند، اما به آنها کمک می کنند دیدگاه هایی را به حساب بیاورند که در نظر اول غیر ممکن می نمایند.
برای آنکه کار را ساده کنیم می گوییم که دو متغیراساسی در آیندۀ نزدیک تعیین کننده خواهند بود. اولی به قدرت حکومت مربوط می شود. این قدرت برآیند مشروعیت و ثبات داخلی و در اختیار داشتن منبع های مالی است. متغیر دوم بحران های خارجی است، به ویژه روند مناقشۀ اتمی.نموداری را درنظرآوریم: روی محورافقی، متغیرِ «قدرت حکومت» طیفی را می سازد بین ثبات از یک طرف و ازهم فروپاشیدگی ازطرف دیگر ، روی محورعمودی متغیرِ «بحران های خارجی» گستره ای دارد بین درگیری های نظامی از یک سو تا حل بحران بین ایران و ایالات متحده از سوی دیگر. درنتیجه چهار امکان بوجود می آید. هیچیک از احتمال هایی که اینجا معرفی می شود «افراطی» به معنای جنگ علنی بین ایران و اسرائیل یا ایران و آمریکا نیست. زیرا دراینجا یکسال و نیم تا دو سال آینده را مد نظرقرار می دهیم – و دراین پنجرۀ زمانی تمامی نقش آفرینان مهم دراین ماجرا بسیاری امکان های دیگر را خواهند آزمود. بنابراین وضعیت تا سال 2011 چگونه خواهد بود؟


احتمال یکم: اتحاد
دربهار امسال مشخص می شود که قرارداد هسته ای بسته نمی شود. ایران پیشنهاد گروه 5 بعلاوۀ 1 (پنج عضو پیوستۀ شورای امنیت و آلمان) و آژانس بین المللی انرژی اتمی را درمورد مبادلۀ اورانیوم با میله های سوختی رد کرده است؛ ایالات متحده پیشنهادهای ایران را غیرقابل قبول می داند. چین آماده است قطعنامۀ تلطیف شدۀ شورای امنیت را بپذیرد. اقدام های تنبیهی بیشترشامل ارتباط های اقتصادی آن دسته از شرکت های ایرانی است که درساخت تأسیسات هسته ای مشارکت دارند. بعلاوه آمریکا و اتحادیۀ اروپا اعلام می کنند از حجم مبادلات خود با ایران می کاهند. چین می گوید هنوزامکان مذاکره وجود دارد و اینکه تحریم کالاهایی که «مستقیم با سلاح اتمی» سرو کارندارند در آینده نیزامکان ندارد. البته شرکت نفتی چینی «سینوپِک» اعلام می کند نمی تواند قرارداد ساخت یک پالایشگاه نفتی را که درگذشته بسته شده به اجرا درآورد.
وقتی ایران در اواخر سال اعلام کند که درتأسیسات جدید غنی سازی درقم چندین سانتریفوژ نصب کرده و در مارس 2011 کار آزمایشی را شروع خواهد کرد شورای امنیت فوری در مورد قطعنامۀ جدید توافق می کند. تحریم های جدید به کشتیرانی و رفت و آمد هوایی ایران مربوط می شود و جلوی صادرات کالاهای خاصی را به ایران می گیرد. این کار گرچه اقتصاد ایران را از پا درنمی آورد، اما وضعیت مردم را خیلی بد می کند و باعث تجارت غیر قانونی می شود که بیشتر آن توسط گروهی از سپاهیان پاسدارانجام می شود.
محمود احمدی نژاد دراصل می خواست با گروه 5 بعلاوۀ یک قراردادی امضاء کند. تفاهم با جامعۀ جهانی بویژه با ایالات متحده باعث می شد تا احمدی نژاد بخشی از مقبولیت سیاسی داخلی را بدست آورد که به دنبال سرکوب تظاهرات بعد ازانتخابات ریاست جمهوری سال 2009 ازدست داده بود. تشنج زدایی درسیاست خارجی می توانست ازاین گذشته وضعیت دشوار اقتصادی را بهتر کند. اما بعد از شکست گفتگوها، وی سیاست خود را تغییر می دهد. احمدی نژاد درک کرده که مخالفانش اجازه نخواهند داد به این مؤفقیت دست یابد. ازاینرو برگ عوام فریبی را زمین می زند. توفیق او دراین زمینه زیاد است: رهبران مخالف و مخالفانش در میان محافظه کاران، همبستگی خود را با دولت اعلام می کنند، بویژه بعد ازآنکه نخست وزیراسرائیل تهدید به حملۀ نظامی کرده است.
اینکه مخالفان بنام وحدت ملی پشت سر دولت جمع شده اند دلیل دیگری هم دارد. ازطرفی، درایران هرچه بیشتر فکر می کنند که ایالات متحده و دیگرکشورهای غربی در پشت حوادث خونین بلوچستان قراردارند. ازطرف دیگر از اوباما انتقاد می شود که از تلاش های اولیۀ خود برای حل منصفانۀ بحران اسرائیل و فلسطین دست برداشته است.
بنظر می رسد تظاهرات مردمی دردفاع ازجمهوری اسلامی درمقابل تهدید های خارجی روح وحدت وطن پرستانه را بازمی تاباند. درعین حال تعداد سانتریفوژهایی که در نطنز کار می کنند ثابت مانده است. البته پیشنهاد ترکیه و چین مبنی براینکه برای ایجاد اعتماد علناً هم اعلام شود که برنامۀ هسته ای یا دست کم گسترش آن را موقتاً متوقف می کنند مورد توجه قرار نمی گیرد.
تحولی غیر مترقبه در این احتمال، حملۀ محدود هوایی اسرائیل است که روند غنی سازی اورانیوم را درایران برای مدتی متوقف خواهد کرد. احتمالاً واشینگتن رهبری اسرائیل را از این کاربازخواهد داشت. به هرحال: بنظر می رسد در ابتدای سال 2011 بحران بزرگتری درپیش است. ایرانی ها هرچه بیشتر خود را منزوی می بینن، زیرا سرمایه گذاران خارجی از ایران پرهیز می کنند. اما مخالفان مجبورند با دولت متحد شوند. وضعیت داخلی با ثبات می نماید.


احتمال دوم: محاصره
تحولات اتمی دراین احتمال، شبیه احتمال اول است، فقط اینکه تحریم های وضع شده در بهارارتباط مالی و بیمۀ کشتی های ایرانی را محدود می کند. چون بانک های همۀ کشورهای گروه بیست به دنبال این تحریم ها ازگشایش اعتبار برای معامله کنندگان با ایران خودداری می کنند، صادرات به ایران سریع کاهش می یابد. وضع اقتصادی ایران بدتر می شود.
دردانشگاه های مختلف هم دانشجویان دست به اعتراض می زنند، اعتراض آنها علیه نظارت و دخالت بسیج در دانشگاه است. گرچه نیروی انتظامی مؤفق می شود آرامش را برقرار کند اما ناآرامی های پیوسته درسیستان و بلوچستان و کردستان کار را بر نیروهای امنیتی سخت می کند. نخبگان سیاسی هرچه بیشتر مخالفت خود را با احمدی نژاد نشان می دهند. این مخالفت تا جایی می رسد که مجلس در ابتدای سال 2011 بودجۀ سال جدید را رد می کند. وقتی احمدی نژاد تهدید می کند به برنامۀ خود بدون مؤافقت مجلس هم عمل کند، مجلس به وزیران اقتصاد و دارایی و نفت رأی عدم اعتماد می دهد.
چنین می نماید که رهبرمذهبی آیت الله خامنه ای نیزاز سوءمدیریت احمدی نژاد ناخرسند است. خامنه ای هر چه بیشتر در تلویزیون با رئیس مجلس علی لاریجانی دیده می شود که محافظه کارِ میانه رو محسوب می شود. دراین فاصله مسئول سیاست خارجی اتحادیۀ اروپا تلاش هایی کرده تا گفتگو درمورد برنامه های اتمی ایران را از سرگیرد. البته حتی مؤفق نمی شود با وزیرخارجه یا دبیر شورای عالی امنیت ملی تماس بگیرد. حکومت ایران هرچه بیشترناتوان می شود. هم ایرانی ها و هم ناظران خارجی منتظر واقعه ای هستند تا درمناسبات ایران و غرب حرکتی بوجود آورد.


احتمال سوم: سلطۀ نظامیان
احتمال سوم می تواند ازاحتمال دوم شکل گیرد. توجه بین المللی به ایران ازبهار کاهش یافته است. این مطلب از طرفی نتیجۀ بحران درجاهای دیگر دنیاست و ازطرف دیگر به این دلیل است که برنامۀ اتمی با برخی مزاحمتها عقب افتاده است. ازجمله انفجارهایی درتأسیسات شکاف هسته و کارخانۀ ساخت سانتریفوژ که علت آنها معلوم نشده است. سررشتۀ کارها درداخل هرچه بیشترازدست درمی رود. مخالفان آمادۀ برگزاری تظاهرات در دومین سالگرد انتخاب دوبارۀ احمدی نژاد به ریاست جمهوری هستند. تجمعی از روحانیون درشهرمقدس قم به سرکوب سیاسی اعتراض می کند. چند روز بعد گروهی از بسیجیان به تجمعی دیگراز روحانیون درقم حمله می کنند. تعدادی از روحانیون کارشان به بیمارستان می کشد. درتهران و دیگر شهرها مردم درهمبستگی با این روحانیون تظاهرات می کنند؛ روحانیون صاحب نام از رهبر می خواهند دخالت کند و رهبران بسیجی ها را اخراج کند. اما رهبر واکنشی نشان نمی دهد.
این احتمال با بیماری سخت رهبر خطرناک تر می شود: در ایران شایعه شده که خامنه ای در بسترمرگ است. دراین وضعیت، جنگ قدرت علنی در می گیرد. رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، هاشمی رفسنجانی که دشمن احمدی نژاد است و با خامنه ای مناسبات گرمی ندارد، اعضای مجمع را دعوت به انتخاب رهبرجدید می کند. سپس سپاه محل اجلاس را به محاصره درمی آورد تا جلوی این کار را بگیرد. احتمالاً قراراست با اینکار جلوی رفسنجانی را بگیرند تا مسئلۀ جانشینی خامنه ای را به نفع خود حل نکند.
فرماندۀ سپاه تشکیل کمیتۀ نجات جمهوری اسلامی را اعلام می کند که موقتاً وظایف رهبری را برعهده می گیرد. مجلس منحل می شود، احمدی نژاد کشور را ترک می کند تا در ونزوئلا خود را به دست پزشکان بسپرد. «کمیتۀ نجات» وزیرخارجۀ موقت خود را به ریاض و مسکو و پاریس و وین می فرستد تا قدرت های منطقه ای و بین المللی را متقاعد کند که اوضاع درایران مرتب است. با این وجود دولت انتقالی چندماهی نیاز دارد تا به مسائل سیاسی بپردازد که هنوز حل نشده است.

احتمال چهارم: تشنج زدایی
دولت ایران برای اینکه جلوی قطعنامۀ تحریم شورای امنیت را بگیرد، بعد ازمشورت با دولتهای چین و ترکیه اعلام آمادگی می کند پیشنهاد اصلاح شدۀ آژانس بین المللی انرژی اتمی را در مورد غنی سازی اورانیوم ایران در خارج می پذیرد. ایالات متحده دلیلی برای گفتگوهای جدید نمی بیند. اما آماده است توافق آژانس و ایران را قبول کند حتی اگر این توافق حداقلی باشد تا راه برای ادامۀ تلاش های سیاسی باز بماند. این کار دیپلمات های ایرانی و کارشناسان آژانس به راه حلی می رساند که حفظ آبرومی کند: ایران 800 کیلو از اورانیوم کم غنی شدۀ خود را به ترکیه می فرستد تا شش ماه بعد میله های سوختی ساخت آرژانتین برای رآکتور تحقیقاتی تهران را تحویل بگیرد. بعلاوه دولت ایران تعهد می دهد داوطلبانه مقررات مربوط به پروتکل الحاقی به پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای را به محض دریافت میله های سوختی رعلیت کند.
این تغییر موضع ممکن می شود زیرا احمدی نژاد می تواند آیت الله خامنه ای را متقاعد کند که توافق با آژانس به سود ایران است: این توافق نشان می دهد که طرف های گفتگو حق ایران را بصورت ضمنی پذیرفته اند که خود اورانیوم را غنی کند. بعلاوه قرارداد جدید نه تنها جلوی تحریم های جدید را می گیرد، بلکه می تواند به لغو تحریم های قبلی هم منجر شود. به این شکل توافق می تواند وضعیت اقتصادی ایران را بهتر کند.
قرارداد در مه 2010 امضا می شود و کارهای مقدماتی برای اجرایش درحال انجام است. کوتاه زمانی بعد، کارشناسان ایران و آمریکا با هم گفتگو می کنند تا به مطالبات مالی ایران ازآمریکا بپردازند. به همین شکل دراین مورد صحبت می شود که آمریکا بتواند درتهران محلی برای اعطای روادید ایجاد کند تا از جمله دانشجویان ایرانی بیشتری بتوانند درآمریکا تحصیل کنند.
مخالفان احمدی نژاد درداخل و خارج حکومت تشخیص می دهند که دیگر نمی توانند جلوی سیاست درهای باز را بگیرند. آنها به نوبۀ خود سعی می کنند درتشنج زدایی بین کشورشان و آمریکا نقشی ایفا کنند. رئیس مجلس لاریجانی اعلام می کند پروتکل الحاقی به پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای به محض اینکه ایران میله های سوختی را از آرژانتین دریافت کند برای تصویب در اختیارمجلس قرار می گیرد. رفسنجانی اعلام می کند شرکت هواپیمایی خصوصی «ماهان» تقاضای مجوز برای پرواز بین تهران و لوس آنجلس خواهد کرد. سیاست تشنج زدایی با خارج ،همراه تلاش هایی است تا در داخل و بین گروه های زبدۀ سیاسی نیزآشتی برقرارشود. بیشتر زندانی هایی که در پی ناآرامی های بعد ازانتخابات ریاست جمهوری بازداشت شدند آزاد می شوند. بسیاری از کسانی که بعد ازانتخابات ریاست جمهوری در جنبش سبز فعال بوده اند باورندارند که قصد دولت برای تشنج زدایی در داخل جدی باشد و در سال 2010 و 2013 انتخابات آزاد مجلس و ریاست جمهوری برگزار شود، اما به این انتخابات هنوز خیلی مانده است. درابتدای کار بسیاری ازمخالفان آماده اند احمدی نژاد را برای اینکه هنوز رئیس جمهوراست ببخشند اگر که وی سرانجام مناسبات سیاسی و اقتصادی بهتری با غرب برقرار کند و دسترسی به روادید بین المللی را آسان نماید.
داستانی غیر واقعی؟ آری، اما فقط به این دلیل که فرض را براین می گذارد که دولتمردان ایران وغرب آمادۀ مصالحه ای هستند که تاکنون ازآن خودداری می کرده اند.