بسیجی، نگاهی عمیق از درون
سعید شفا
در جامعه اسلامی ایران، تا زمان تهیه فیل مستند «بسیجی»، کوششی در شناخت قشری که حکومت فعلی را سرپا نگهداشته به هیچ فرمی نشده بود. قشری که به نام «بسیجی» یا «بسیجی ها» مشهور است، بخشی از جامعه امروز ایران که در طول جنگ هشت ساله ایران و عراق بوجود آمد که با فدا کردن جانهای بسیار پایه های رژیم فعلی را محکمتر و تأثیر خود را بر ارکان کشوری وسیع تر کرد.
این قشر که میان مذهبیون و طبقه مستصعف قدرت و نفوذ بسیاری دارد، در واقع سازمان و تشکیلاتش با بقیه ارکان کشور مجزا و دارای اختیارات تام و مستقلی است.
«بسیج» که از گرد هم آیی می آید، امروز بعد از جنگ ایران و عراق، به یک تشکیلات نظامی، سیاسی و اجتماعی مبدل شده که در هر کوچه و برزنی فعالیت دارد و در ماه های اخیر - به ویژه - حضور چشمگیری در سرکوب تظاهرکنندگان بعد از انتخابات ریاست جمهوری داشته است.
بر اساس ماهیت بسیجی ها، «مهران تمدن» که آرشیتکت و فیلمساز مقیم فرانسه است، بعد از بازگشت شانزده ساله اش به ایران، طبق گفته خودش، «بطور اتفاقی» با بسیجی ها آشنا می شود و با دوستی ای که با آنان ایجاد می کند اجازه می یابد تا با رفتن به میان بسیجی ها، با دوربین اش از این قشر که از نظر ساختاری بسیار پیچیده است و اغلب حافظ منافع نظام و مذهب است فیلمی بسازد که برای نخستین بار تماشاچی را با این طبقه و فلسفه ای که به آن پایدار است آشنا سازد.
«مهران تمدن» قبلا فیلم مستند «بهشت زهرا» را در سال ۲۰۰۴ ساخته بود و «بسیجی» نخستین فیلم مستند بلند اوست.
فیلم از دو بخش تشکیل می شود: بخش نخست، میدان جنگ با عراق است که امروزه به مکانی برای نیایش و یادی از شهدای جنگ تبدیل شده، و در بخش دوم «تمدن» به میان مردم، به مراسم مذهبی و به خیابان ها می رود و بعد پای صحبت چند تن از بسیجی ها که مقام هایی دارند می نشیند که در مجموع نخستین نگاه است به «بسیجی»ها از نزدیک.
در طول گفتار با چند بسیجی که «تمدن» با آنها آشنا شده، مشخص می کند که اعتماد آنها را به خود سخت جلب کرده است، بطوری که به سهولت به پرسش های مذهبی او پاسخ می گویند و حتی در نشستی با آنان «تمدن» اظهار می دارد که اعتقادی به خدا ندارد، ولی می خواهد نظر آنان را بشنود. بسیجی ها که اصولا با کسانی که به خدا و اسلام اعتقاد ندارند (چه از نظر ایدئولوژی و چه از نظر ظاهری) با خشونت و تندی برخورد می کنند، اینجا با حوصله تمام در این گفت و گو که گاهی حالت صحنه سازی هم دارد، شرکت می کنند و حتی چند بار منتظر می مانند تا «تمدن» پرسش هایش را سر جمع کند که باید اطمینان خاصی میان فیلمساز و بسیجی ها بوده باشد که تا این حد با او همکاری می کنند.
فیلمبرداری فیلم که توسط «مجید گرجیان» انجام شده روان و زیباست. در صحنه های اول فیلم دوربین با نماهای باز (واید انگل) آمد و رفت بسیجی ها را در میدان جنگ که اینک به تفریحگاه یا مکانی برای نیایش تبدیل شده، با ویژگی خاصی نشان می دهد که کمتر در فیلمی پیشتر دیده ایم.
«بسیجی» که محصول مشترک ایران، فرانسه و سوئیس است، فیلمی است مجموعا دیدنی و آگاهی دهنده. تاکنون چنین مستندی در سینمای ایران ساخته نشده بود و این خود بر اهمیت آن می افزاید، چرا که وقتی فیلم ساخته شد، بسیجی ها تا همان حد و حدودی که سی سال گذشته فعالیت داشتند مطرح بودند. اما جریاناتی که در طول چند ماه گذشته و پس از آن که به سرکوبی تظاهرکنندگان بسیاری توسط بسیجی ها انجامید، نام آنان و نقشی که درجامعه ایران بازی می کنند، در برابر جامعه بین المللی قرار گرفت که همین اهمیت فیلم را از حد یک مستند معمولی که احتمالا در زمان تهیه اش مد نظر بود، فراتر می برد که دیدنش برای شناخت بسیجی ها آموزنده، آگاهی دهنده و با اهمیت است.
