خیانت وثوق الدوله مرزی نداشت

مقاله پیشین را به بحث کلی درباره عقد قرارداد 1919 اختصاص دادیم.  اینک تجزیه و تحلیل آنرا ضروری می دانیم تا نشان دهیم بعضی از صاحبان قدرت چگونه به پذیرش بندگی دول خارجی افتخار می کرده اند.  در جریان مبارزه مردم با محمد علی شاه دیکتاتور اهمیت کار کرد صمصام السلطنه بیان کننده حماسه ای بود.  او که رئیس ایل بختیاری بود به اصفهان آمد و پس از تصرف آن با سپهدار رشتی در مکاتبه بود که با هم وارد تهران شوند.  سپهدار دو دل بود ولی بمحض حرکت صمصام السلطنه از بیم آنکه مقامی به او نرسد به ناچار حرکت کرد و به موقع سپهدار از شمال و صمصام السلطنه از جنوب وارد تهران شدند.  محمد علی شاه خود را به کنسولگری روسیه انداخت و پناهنده شد.
مجلس نیز او را از سلطنت خلع نمود و پسرش احمد شاه را به جای او صاحب تخت و تاج کرد.  ولی چون هنوز به حد بلوغ نرسیده بود مجلس عضدالدوله رئیس ایل قاجار را به عنوان «نایب السلطنه» گماشت.  طول زیادی نکشید که عضدالدوله در گذشت و با نظر مجلس ناصرالملک جانشین او گردید.  او با وجودی که از معروف ترین دانشگاه انگلیس یعنی آکسفورد فارغ التحصیل شده بود با دیکتاتوری الفتی قلبی داشت.
پس از برقراری آزادی، هر مخالفی عَلَم اغتشاش بر می داشت، صمصام السلطنه در سر کوبش کوتاهی نداشت.  به همین جهت مورد احترام بود، و در سال 1297 به نخست وزیری منصوب شد.  چون ایل نشین بی آلایشی بود مورد توجه مردم و شاه قرار گرفت.  اوضاع اقتصادی بسیار بد بود.  به عنوان  نمونه کافی است بهای نان را معیار قیمت نیازمندی های دیگر مردم قرار دهیم.  کافی است بگوئیم که بهای یک من گندم (150) تومان بود.  نخست وزیر به سبب بارندگی کافی امیدوار بود مردم از فشار و تنگدستی رهایی یابند.  اما نگلستان هدف هایی داشت که برای رسیدن به آن ها به وثوق الدوله نیاز داشت.  از اینرو در پشت پرده برای رسیدن به آمال خود توطئه چینی می کرد.  فی المثل مشاور الملک وزیر دارائی هر از چندی یکبار استعفا می کرد و  پیش از آنکه وزیر دیگری انتخاب شود آشتی کنان کار خود را از سر می گرفت.  این قهر و آشتی کارهای وزارت دارائی را دچار اختلال می کرد و به تدریج عدم رضایت مردم گسترش می یافت.
قاطع ترین کار شکنی این بود که حقوق دربار به موقع پرداخت نمی شد.  قصد توطئه گران این بود که شاه نسبت به نخست وزیر مورد علاقه خویش سوء ظن پیدا کند.  فتنه دیگر این بود که گروهی را به شاه عبدالعظیم فرستادند تا برای روی کار آمدن نخست وزیر با عزم سینه زنی کنند.  دربار به بست نشستگان و مردم ناراضی وعده داد بزودی کابینه ای سر کار آورد که قاطیعت در امور نشان خواهد داد.  معلوم شد فرد مورد نظر وثوق الدوله است که تدوین کننده قراداد 1907 بود و کشور را به مالکیت انگلیس درآورد و 100،000 لیره انگلیسی دریافت کرد.  مردم نمی دانستند چرا به این آسانی وثوق  الدوله مأمور تشکیل کابینه می گردد.  صمصام السلطنه که دریافت عوامل وثوق در کارهای او اخلال می کردند جمعی از بازاریان را جلب کرد.  آنان به اندازه ای به صداقت صمصام السلطنه معتقد بودند که با طرفداران وثوق الدوله به مبارزه پرداختند طرفداران وثوق  الدوله با تفنگ و فشنگ گلدسته و بام مسجد را اشغال کردند.  سرانجام شاه صمصام السلطنه را مجبور به استعفا کرد و وثوق الدوله کابینه خود را تشکیل داد.
احمد شاه وعده داد حکومت خراسان را که در دست قوام السلطنه بود به صمصام السلطنه واگذارد.
وثوق الدوله را آگاهان جامعه خوب می شناختند.  او در نیمه دوم امرداد 1297 افرادی مانند عمیدالملک و مشاورالملک و سپهدار رشتی را وارد کابینه خود کرد.  آنچه به چشم مردم عامی دیده می شد ارزانی نان بود.  زیرا زمستان و بهار پر برکتی بود و بهای گندم به هر یک من سی و پنج تومان تنزل کرد.  امید این می رفت که اگر غله اطراف تهران وارد شهر می شد بهای گندم از بیست تومانی هم نازلتر می گردید.  وثوق الدوله آنرا به حساب کاردانی خود می گذاشت و عوام باور می کردند.  اما وظیفه دولت این بود که به انگلیس غلّه برساند..  بهمین سبب «مرلیتر» بلژیکی از سوی انگلیس مأمور شد به قیمت گرسنگی مردم گندم ایران را با بهای نا چیزی به لندن بفرستد.
مشکل دیگر وثوق الدوله وضعیت گیلان بود.  میرزا کوچک خان از مدتی پیش در آنجا جنگجویانی گردآورده بود و در مقابل هر قدرت خارجی و هر نیروی داخلی که رنگ خارجی داشت مقاومت می کرد.  خط راه آهن از انزلی تا قزوین و همدان و کرمانشاهان و عراق عرب زیر نظر او بود.  میرزا کوچک خان اجازه نمی داد انگلیس یا هر دولت خارجی دیگر ایران را میدان رفت و آمد خود قرار دهد.  وثوق الدوله به فکر افتاد حاکم مقتدری که بتواند در برابر میرزا کوچک خان پایداری کند برای گیلان انتخاب کند.  سردار معظم (3) خراسانی را به حکومت گیلان فرستاد.  عده ای از قزاق های ایرانی که پس از انقلاب بلشویکی در ایران ماندند و با افسران روسی خود به روسیه برنگشتند برای مقابله با میرزا کوچک خان به گیلان فرستاد.  سردار با  هوشیاریش می توانست درک کند که نخست وزیر می خواست از وجود او سودجوئی کند تا بتواند بدون مزاحمت گندم را به انگلستان بفرستد.
قرار بود احمد شاه در 18 امرداد به عزم حرکت به اروپا تهران را ترک گوید.  یک روز پیش از حرکت شاه وثوق الدوله بیانیه ای صادر نمود و در ذیل آن قرار دادی را که با انگلیس بسته بود منتشر کرد.  انتشار قرار داد با همه نیزنگ های لفظی موجب خشم مردم گردید.  وثوق الدوله کسانی را که برای بر همزدن قرار داد در منزل علما اجتماع کرده بودند زندانی کرد.  حاجی محتشم السلطنه و مشارالدوله و ممتاز الدوله و ممتاز الملک و حاجی امین بوشهری و چند تن دیگر را به کاشان تبعید کرد.  سید حسن مدرس خانه محقری در نزدیکی مسجد کوچه «دزآشوب» گرفته، مسجد بمنزله بیرونی او بود و با دوستان نزدیک در آنجا دیدار می کرد.
نخست وزیر با کسانی که در خانه های علما اجتماع کرده بودند رفتار خشنی داشت.  آنان را به زندان یا تبعید می فرستاد.  باید گفت که او شاعری شیرین سخن بود.  ولی در مقام خدمت به ارباب سخت گیریش چنان مردم را دچار ترس نمود که کسی جرآت نمی کرد درباره عقد قرارداد اعتراضی نماید.  اکنون چند جمله از مقدمه بیانیه را می آوریم تا دریابید نخست وزیر با واژه ها چه نیرنگ بازی نشان می دهد.  اینک مقدمه بیانیه:
«در این موقع که ذات اقدس شهریاری ارواحناقداه(2) مصمم مسافرت به اروپا می باشد مدت یک سال از تاریخ زمامداری اینجانب می گذرد.  البته هموطنان من مترصد هستند از اقداماتی که در حل مشکلات داخلی و تسویه مناسبات خارجی مملکت در مدت این یک سال نموده ام بیشتر اطلاع حاصل نمایند....  سال گذشته در همین ایام اعلحیضرت شهریاری ارواحنافداه، وظیفه تشکیل هیأت دولت و سرپرستی مملکت را به عهده بنده مقرر فرمودند.  من نیز با اینکه روزنه امید و شعاع بهبودی را با آن از هم گسیختگی شیرازه ها از هیچ طرف مشاهد نمی کردم فقط به نیت فداکاری و اینکه شاید مداخله من بتواند از توسعه دایره مصائب جلوگیری کند امر پادشاه معظم خود را اطاعت کردم.»
چون متن بیانیه حدود شش صفحه است تنها مفاد قرارداد انگلیس و ایران را می آوریم.  بطوریکه در شش ماده خواهید دید کنسول انگلیس منت سر ما گذاشته که طرفدار احترام به استقلال و تمامیت ایران خواهد بود.  و حال آنکه اگر انگلستان به استقلال ما پایبند نبود دنیا ایران را کشوری مستقل می دانست.  اما در مواد دیگر هم فعالیت ها به سود انگلیس است.  اما هزینه اش را ایران باید بپردازد.  اینک مواد قرارداد:
1- دولت انگلستان با قطعیت هر چه تمامتر تعهداتی را که مکرر در سابق برای احترام استقلال مطلق و تمامیت ایران نموده است تکرار می نماید.
2- دولت انگلستان خدمات هر عده مستشار متخصص را که برای لزوم استخدام آنها در ادارات مختلفه بین دولتین توافق حاصل گردد، به خرج دولت ایران تهیه خواهد کرد.  این مستشارها با کنترات اجیر به آن ها اختیار داده خواهد شد.  کیفیت این اختیارات بسته به توافق بین دولت ایران و مستشارها خواهد بود.
3- دولت انگلیس به خرج دولت ایران، صاحب منصبان و ذخایر و مهمات سیستم جدید را برای تشکیل قوه متحدالشکل که دولت ایران ایجاد آن را برای حفظ نظم در داخله و سرحدات در نظر دارد بهینه خواهد کرد.  عده و مقدار ضرورت صاحب منصبان و ذخایر مهمات مزبور به توسط کمیسیونی که از متخصصین انگلیسی و ایرانی تشکیل خواهد گردید و احتیاجات دولت را برای تشکیل قوه مزبور تشخیص خواهد داد و معین خواهد شد.  (توضیح دولت انگلیس برای حفاظت هند، سازمانی بنام «پلیس جنوب» در ایران تشکیل داد. هزینه آن را ایران می پرداخت.  افراد پلیس هندی و ایرانی بودند.)
4- برای تهیه وسائل نقدینه لازمه بجهت اصلاحات مذکور در ماده 2 و 3  این قرارداد.  دولت انگلستان حاضر است که یک قرض کافی برای دولت ایران تهیه و یا ترتیب انجام آ نرا بدهد.  تصمیمات این قرض به اتفاق نظر دولتین از عایدات گمرکی یا عایدات دیگری که در اختیار دولت ایران باشد تعیین می شود،  تا مدتی که مذاکرات استقراض مذکور خاتمه نیافته، دولت انگلستان بطور مساعده وجوهات لازمه که برای اصلاحات مذکور لازم است، خواهد رسانید.  (توضیح: همیشه بهره انگلستان و روسیه برای ایران 7٪ (سدی هفت) بوده.  تضمین وام هم عایدات گمرک است.)  در ضمن چون برای اجرای برنامه های انگلیس ایران پول نداشت وامی با بهره و تضمین سنگین می دهند تا ایران برای انگلستان خرج کند.)
5- انگلستان با تصدیق کامل احتیاجات فوری دولت ایران به ترقی وسائل حمل و نقل که موجب تأمین و توسعه تجارت و جلوگیری از قحطی در مملکت می باشد حاضر است که با دولت ایران موافقت نموده اقدامات مشترک ایران و انگلیس را راجع به تأسیس خطوط آهن و یا اقسام دیگر وسایل نقلیه تشویق نماید.  در این باب باید قبلاً مراجعه به متخصصین شده و توافق بین دولتین در طرح هایی که مهمتر و سهلتر و مفیدتر باشد حاصل شود.
6- دولتین توافق می نمایند در باب تعیین متخصصین طرفین برای تشکیل کمیته ای که تعرفه گمرکی را مراجعه و تجدید نظر نموده و با منافع مملکتین و تمهید و توسعه وسایل ترقی آن تطبیق نمایند.
بتاریخ 26 اکتبر 2009 سان دیه گو - کالیفرنیا

1- وثوق الدوله با همه سختگیری دست کم مقام سیاسی و اجتماعی و شخصیت ها را رعایت می کرد.  و به همان تبعید مدتی کوتاه اکتفا نمود.  ولی آقای خامنه ای شخصیت های معروف و مورد احترام جامعه را به زندان می فرستد.  روحانیون را هم مجبور می کند لباس زندانی بپوشند و به اندازه ای شکنجه می دهند که اعتقاد های پنجاه شست ساله خود را منکر شوند و دعا به جان رهبری کنند که آنان را با «حقیقت!!!» آشنا کرده است.
2- روح ما فدای اعلحضرت شود که وجودی مقدس است.
3- سردار معظم خراسانی همان تیمورتاش وزیر مقتدر دربار رضاشاه بود.  قدرت تیمور تاش باعث شد او را متهم به تقصیری نمایند.  هنگامی که رئیس دادگاه از او پرسید شغلت چیست.  او پاسخ داد وزیر دربار دیروز، محکوم امروز. حاکم فردا.