نقدی بر دو فیلم ایرانی

پسر – مادر 

فیلمسازان‭ ‬زن‭ ‬ایرانی‭ ‬دارند‭ ‬سینمای‭ ‬مردانه‭ ‬ایران‭ ‬را‭ ‬دچار‭ ‬تحول‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬سوژه‭ ‬هایی‭ ‬که‭ ‬انتخاب‭ ‬می‭ ‬کنند،‭ ‬با‭ ‬حساسیت‭ ‬و‭ ‬دید‭ ‬زنانه‭ ‬و‭ ‬احساسی،‭ ‬شدیداً‭ ‬در‭ ‬دل‭ ‬و‭ ‬روح‭ ‬تماشاگر‭ ‬هر‭ ‬جامعه‭  ‬یی‭ ‬اثر‭ ‬میگذارند‭ ‬و‭ ‬توانسته‌اند‭ ‬جای‭ ‬ویژه‌ای‭ ‬برای‭ ‬خود‭ ‬در‭ ‬سینمای‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬وجود‭ ‬بیاورند‭.‬

فیلم‭ ‬اپسر‭-‬مادرب‭ ‬ساختهامهناز‭ ‬محمدیب‭ ‬داستان‭ ‬زن‭ ‬جوان‭ ‬بیوه‭ ‬یی‭ ‬ست‭ ‬که‭ ‬دو‭ ‬کودک‭ ‬خردسال‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬کارخانه‌ای‭ ‬کار‭ ‬می‌کند‭.  ‬راننده‭ ‬اتوبوس‭ ‬کارخانه‭ ‬عاشق‭ ‬او‭ ‬می‭ ‬شود‭ ‬و‭ ‬می‭ ‬خواهد‭ ‬با‭ ‬او‭ ‬ازدواج‭ ‬کند‭ ‬به‭ ‬شرطی‭ ‬که‭ ‬او‭ ‬پسرش‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬خود‭ ‬به‭ ‬خانه‭ ‬او‭ ‬نیاورد‭.‬

داستان‭ ‬را‭ ‬امحمد‭ ‬رسولفب‭ ‬کارگردان‭ ‬مطرح‭ ‬و‭ ‬شناخته‭ ‬شده‭ ‬سینمای‭ ‬ایران‭ ‬نوشته‭ ‬و‭ ‬معلوم‭ ‬نیست‭ ‬تا‭ ‬چه‭ ‬حد‭ ‬در‭ ‬ساخت‭ ‬فیلم‭ ‬که‭ ‬توسط‭ ‬امهناز‭ ‬محمدیب‭ ‬که‭ ‬دو‭ ‬فیلم‭ ‬کوتاه‭ ‬مستند‭  ‬ا‭ ‬نینجای‭ ‬ایرانیب‭ ‬و‭ ‬اآقای‭ ‬ولیب‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬کارنامه‭ ‬اش‭ ‬دارد‭ ‬تاثیر‭ ‬و‭ ‬دخالت‭ ‬داشته،‭  ‬اما‭ ‬اگر‭ ‬تمام‭ ‬کردیت‭ ‬به‭ ‬امحمدیب‭ ‬داده‭ ‬شود،‭ ‬او‭ ‬توانسته‭ ‬با‭ ‬استفاده‭ ‬از‭  ‬یک‭ ‬فیلمنامه‭ ‬و‭ ‬داستانی‭ ‬قوی‭ ‬و‭ ‬متاثر‭ ‬از‭ ‬جامعه‭ ‬امروز‭ ‬ایران،‭ ‬فیلمی‭ ‬نئورئالیستی‭ ‬و‭ ‬دیدنی‭ ‬به‭ ‬وجود‭ ‬آورد‭. ‬

‭ ‬تنگدستی‭ ‬زن‭ ‬بیوه‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬ناچار‭ ‬می‭ ‬کند‭ ‬برای‭ ‬رهایی‭ ‬از‭ ‬زندگی‭ ‬فقیرانه‭ ‬اش،‭ ‬پسرش‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬مدرسه‭ ‬کر‭ ‬و‭ ‬لالها‭ ‬بسپارد‭ ‬تا‭ ‬با‭ ‬خواستگارش‭ ‬ازدواج‭ ‬کند‭.  ‬اما‭ ‬پسرش‭ ( ‬امیر‭ )  ‬عاصی‭ ‬از‭  ‬زندگی‭ ‬جدیدش‭ ‬تصمیم‭ ‬می‌گیرد‭ ‬شبانه‭ ‬از‭ ‬مدرسه‭ ‬فرار‭ ‬کند‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬مادرش‭ ‬بپیوندد‭.‬

فیلمسازان‭ ‬ایرانی،‭ ‬در‭ ‬سال‌های‭ ‬اخیر،‭ ‬توجه‭ ‬و‭ ‬علاقه‭ ‬شدیدی‭ ‬به‭ ‬سینمای‭ ‬نئورئالیسم‭ ‬ایتالیا‭ ‬پیدا‭ ‬کرده‭ ‬اند‭ ‬و‭ ‬مضامین‭ ‬فقر‭ ‬و‭ ‬مشکلات‭ ‬زندگی‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬الگو‭ ‬قراردادن‭  ‬این‭ ‬سینما‭ ‬در‭ ‬فیلم‭ ‬هایشان‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬قرار‭ ‬می‭ ‬دهند‭.  ‬این‭ ‬فیلم‭ ‬هم،‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬نظر‭ ‬مستثنی‭ ‬نیست‭. ‬پایان‭ ‬این‭ ‬فیلم‭ ‬نظیر‭ ‬پایان‭ ‬فیلم‭ ‬ادزد‭ ‬دوچرخهب‭ ‬کوشش‭ ‬اش‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬سرخوردگی‭ ‬های‭ ‬بیشمار‭ ‬برای‭ ‬بقاست‭. ‬اما‭ ‬بقایی‭ ‬که‭ ‬جز‭ ‬یأس‭ ‬و‭ ‬ناامیدی‭ ‬حاصلی‭ ‬ندارد‭.‬

فیلم‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬بخش‭ ‬تشکیل‭ ‬شده‭.  ‬قسمت‭ ‬نخست‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬مادر‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬قسمت‭ ‬دوم‭ ‬درباره‭ ‬پسر‭.  ‬از‭ ‬آنجا‭ ‬که‭ ‬فیلمنامه‭ ‬را‭ ‬یک‭ ‬مرد‭ ‬نوشته،‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬اینکه‭ ‬زنی‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬کارگردانی‭ ‬کرده‭ ‬می‭ ‬توان‭ ‬گفت‭ ‬تا‭ ‬چه‭ ‬حد‭ ‬احساسات‭ ‬یک‭ ‬فیلمنامه‭ ‬نویس‭ ‬زن‭ ‬می‭ ‬توانست‭ ‬درباره‭ ‬همین‭ ‬شخصیت‭ ‬موثر‭ ‬باشد‭.‬

‭ ‬بازی‭ ‬ارها‭  ‬خدایاریب‭ ‬در‭ ‬نقش‭ ‬مادر‭ (‬در‭ ‬سومین‭ ‬فیلم‭ ‬اش‭) ‬و‭ ‬اماهان‭ ‬انصاریب‭ ‬در‭ ‬نقش‭ ‬پسر‭ ‬دیدنیست‭ ‬و‭  ‬هر‭ ‬دو‭ ‬در‭ ‬زنده‭ ‬کردن‭ ‬شخصیت‭ ‬مادر‭ ‬و‭ ‬پسر‭ ‬به‭ ‬خوبی‭ ‬از‭ ‬عهده‭ ‬نقش‭ ‬هایشان‭ ‬بر‭ ‬می‭ ‬آیند‭. ‬

بازی‭ ‬و‭ ‬کاراکتر‭ ‬اماهان‭ ‬انصاریب‭ ‬فیلم‭ ‬های‭ ‬اآلیورب‭ ‬ساخته‭ ‬اکارول‭ ‬ریدب‭ (‬۱۹۶۸‭) ‬و‭ ‬اچهارصد‭ ‬ضربهب‭ ‬ساخته‭ ‬افرانسوا‭ ‬تروتوب‭ (‬۱۹۵۹‭) ‬را‭ ‬به‭ ‬یاد‭ ‬می‭ ‬آرد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬حد‭ ‬بازی‭ ‬امارک‭ ‬لسترب‭ (‬آلیور‭) ‬و‭ ‬اژان‭ ‬پی‭ ‬یرلیوب‭ (‬چهارصد‭ ‬ضربه‭) ‬توانسته‭ ‬درخشش‭ ‬قابل‭ ‬توجهی‭ ‬داشته‭ ‬باشد‭.  ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬در‭ ‬صحنه‭  ‬های‭ ‬مدرسه‭ ‬کر‭ ‬و‭ ‬لال‭ ‬ها‭ ‬که‭ ‬اجبارا‭  ‬و‭ ‬غیرقانونی‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬آنجا‭ ‬نگه‭ ‬می‭ ‬دارند‭.‬

‭ ‬

«سینما رکس» 

و «جنایت بی دقت»

سینما‭ ‬رکس‭ ‬آبادان‭ ‬شش‭ ‬ماه‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬به‭ ‬وسیله‭ ‬چهار‭ ‬تن‭ ‬از‭ ‬مخالفان‭ ‬رژیم‭ ‬شاه‭ ‬به‭ ‬آتش‭ ‬کشیده‭ ‬شد‭ ‬و‭  ‬۴۷۸‭ ‬نفر‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬آتش‭ ‬افروزی‭ ‬جان‭ ‬سپردند‭ ‬و‭ ‬سه‭ ‬نفر‭ ‬از‭ ‬عاملان‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬جریان‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬آتش‭ ‬سوختند‭.   ‬تنها‭ ‬بازمانده‭ ‬این‭ ‬ماجرا‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬دستگیر‭ ‬و‭ ‬اعدام‭ ‬شد‭.‬

‭ ‬داستان‭ ‬آخرین‭ ‬فیلم‭ ‬اشهرام‭ ‬مکریب‭ ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬این‭ ‬واقعه‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬شخص‭ ‬است‭.  ‬فیلم‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬فرد‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬داروخانه‭ ‬ای‭ ‬برای‭ ‬گرفتن‭ ‬دارو‭ ‬مراجعه‭ ‬می‌کند‭ ‬آغاز‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬اخانه‭ ‬سینماب‭ ‬ادامه‭ ‬پیدا‭ ‬می‭ ‬کند‭.‬

‭ ‬فیلم‭ ‬از‭ ‬ابتدا‭ ‬سردرگم‭ ‬و‭ ‬مغشوش‭ ‬است‭. ‬دوباره‌سازی‭ ‬این‭ ‬واقعه‭  ‬یا‭ ‬فیلمی‭ ‬درون‭ ‬فیلم‭ ‬در‭ ‬هم‭ ‬می‭ ‬آمیزد‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬ساعت‭ ‬و‭ ‬اندی‭ ‬راه‭ ‬به‭ ‬جایی‭ ‬نمی‭ ‬برد‭.‬

اشهرام‭ ‬مکریب‭ ‬تاکنون‭ ‬هشت‭ ‬فیلم‭ ‬کارگردانی‭ ‬کرده،‭ ‬کارش‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬فیلم‭ ‬های‭ ‬کوتاه‭ ‬آغاز‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬فیلم‭ ‬اماهی‭ ‬و‭ ‬گربهب‭ (‬۲۰۱۳‭ ) ‬به‭ ‬فیلم‭ ‬های‭ ‬بلند‭ ‬روی‭ ‬آورد‭ ‬که‭ ‬اهجومب‭ (‬۲۰۱۷‭) ‬و‭ ‬اجنایت‭ ‬بی‌دقتب‭( ‬۲۰۲۰‭ ) ‬آخرین‭ ‬فیلم‭ ‬های‭ ‬اوست‭.‬

من‭ ‬فقط‭ ‬فیلم‭ ‬اماهی‭ ‬و‭ ‬گربهب‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬قبلا‭ ‬دیده‭ ‬بودم‭ ‬که‭ ‬ازنظر‭ ‬تکنیکی‭ (‬و‭ ‬نه‭ ‬داستانی‭) ‬کپی‭ ‬کاملی‭ ‬از‭ ‬فیلم‭ ‬اراشین‭ ‬آرکب‭ (‬۲۰۰۲‭) ‬بود‭  ‬که‭ ‬کل‭ ‬فیلم‭ ‬بدون‭ ‬قطع،‭ ‬تا‭ ‬انتها‭ ‬ادامه‭ ‬پیدا‭ ‬می‭ ‬کرد‭.  ‬در‭ ‬چنین‭ ‬چهارچوبی‭ ‬می‌توان‭ ‬هر‭ ‬داستانی‭ ‬را‭ ‬گنجاند‭ ‬و‭ ‬البته‭ ‬در‭ ‬هر‭ ‬دو‭ ‬مورد‭ (‬هر‭ ‬دو‭ ‬فیلم‭) ‬می‌توان‭ ‬آنها‭ ‬را‭ ‬کاری‭ ‬تجربی‭ ‬محسوب‭ ‬کرد‭.‬

در‭ ‬مورد‭ ‬اجنایت‭ ‬بی‌دقتب،‭ ‬صحنه‭ ‬ها‭ ‬طولانیست‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬هیچ‭ ‬مورد‭ ‬لزومی‭ ‬به‭ ‬طولانی‭ ‬بودن‭ ‬آنها‭ ‬به‭ ‬چشم‭ ‬نمی‭ ‬خورد‭ . ‬بطور‭ ‬مثال‭ ‬صحنه‭ ‬ی‭ ‬پارک‭ ‬کردن‭ ‬ماشین،‭  ‬صحنه‭ ‬پیدا‭ ‬کردن‭ ‬موشک‭ ‬در‭ ‬بیابان‭ ‬،‭ ‬پایین‭ ‬آوردن‭ ‬کارتن‭ ‬های‭ ‬نوشابه‭ ‬از‭ ‬پلهتها،‭ ‬که‭ ‬مثلاً‭ ‬اگر‭ ‬تماشاگر‭ ‬پایین‭ ‬آوردن‭ ‬نوشابه‭ ‬ها‭ ‬را‭ ‬پله‭ ‬به‭ ‬پله‭ ‬نمی‭ ‬دید‭ ‬که‭ ‬چند‭ ‬بار‭  ‬هم‭ ‬تکرار‭ ‬می‭ ‬شود،‭ ‬لطمه‭ ‬یی‭  ‬به‭ ‬فیلم‭ ‬وارد‭ ‬می‌شد؟‭   ‬در‭ ‬کل‭ ‬این‭ ‬فیلمی‭ ‬ست‭ ‬سخت‭ ‬سر‭ ‬در‭ ‬گم‭ ‬که‭ ‬دائم‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬شاخه‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬شاخه‭ ‬جهش‭ ‬دارد‭  ‬بطوریکه‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬مدتی،‭ ‬دیگر‭ ‬حوصله‭ ‬تماشاگر‭ ‬را‭ ‬سر‭ ‬می‭ ‬برد‭ ‬و‭ ‬علاقه‭ ‬اش‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬دنبال‭ ‬کردن‭ ‬آن‭ ‬و‭ ‬داستانش‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دست‭ ‬می‭ ‬دهد‭.‬

امکریب‭ ‬تصور‭ ‬میکند‭ ‬زمان‭ ‬هنوز‭ ‬باید‭ ‬زمان‭ ‬واقعی‭ (‬چیزی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دهه‭ ‬۶۰‭ ‬برای‭ ‬مدت‭ ‬اندکی‭ ‬مد‭ ‬شده‭ ‬بود‭) ‬نشان‭ ‬داده‭ ‬شود‭.  ‬این‭ ‬سبک‭ ‬فیلم‭ ‬دیگر‭ ‬کهنه،‭ ‬مصرف‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬تکراری‭ ‬است‭.  (‬اشاره‭ ‬به‭ ‬مصرف‭ ‬کردن‭ ‬تکنیک‭ ‬کپی‭ ‬شده‭ ‬از‭ ‬فیلم‭ ‬اراشین‭ ‬آرکب‭).  ‬او‭ ‬هنوز‭ ‬سبک‭ ‬خاصی‭ ‬برای‭ ‬فیلمسازی‭ ‬پیدا‭ ‬نکرده‭ ‬و‭ ‬نمی‭ ‬داند‭ ‬چه‭ ‬سبک‭ ‬فیلمی‭ ‬را‭ ‬انتخاب‭  ‬و‭ ‬ادامه‭ ‬بدهد‭.  ‬برای‭ ‬همین‭ ‬رفت‭ ‬و‭ ‬برگشت‭ ‬هایش‭ ‬به‭ ‬سبک‌های‭ ‬سینمای‭ (‬بیشتر‭ ‬قدیمی‭) ‬در‭ ‬این‭ ‬برهه‭ ‬از‭ ‬زمان‭ ‬هماهنگ‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬جالبی‭ ‬داستان‭ ‬می‭ ‬کاهد‭.‬

این‭ ‬فیلم‭ ‬را‭ ‬غیر‭ ‬از‭ ‬خودش‭ ‬کسی‭ ‬دیگری‭ ‬هم‭ ‬نمی‭ ‬توانست‭ ‬پیوند‭ ‬کند‭.  ‬چرا‭ ‬که‭ ‬صحنه‭ ‬ها‭ ‬تداوم‭ ‬ندارند‭. ‬جهش‭ ‬زیاد‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬مسیر‭ ‬داستان‭ ‬را‭  ‬به‭ ‬دست‭ ‬انداز‭ ‬می‭ ‬اندازد‭ ‬و‭ ‬سخت‭ ‬شلوغ‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬هم‭ ‬و‭ ‬سردرگم‭ ‬است‭.‬

فیلم‭ ‬دو‭ ‬ساعت‭ ‬و‭ ‬ده‭ ‬دقیقه‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬بیشتر‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬ساعت‭ ‬آن‭ ‬زیادی‭ ‬و‭ ‬بی‭ ‬ربط‭ ‬است‭.  ‬به‭ ‬همین‭ ‬خاطر‭ ‬او‭ ‬حتی‭ ‬احترامی‭ ‬برای‭ ‬تلف‭ ‬کردن‭ ‬وقت‭ ‬تماشاچی‭ ‬قائل‭ ‬نیست‭.‬

تکرار‭ ‬حرف‭ ‬ها‭ ‬و‭ ‬صحنه‭ ‬ها‭ ‬به‭ ‬جایی‭ ‬می‌رسد‭ ‬که‭ ‬تماشاگر‭ ‬را‭ ‬کاملاً‭ ‬کلافه‭ ‬می‌کند‭.  ‬بطور‭ ‬مثال،دختری‭ ‬که‭ ‬پوستر‭ ‬فیلم‭ ‬را‭ ‬طراحی‭ ‬کرده‭ ‬تا‭ ‬اواخر‭ ‬فیلم‭ ‬دنبال‭  ‬جایی‭ ‬ست‭ ‬تا‭ ‬پوسترهایش‭ ‬را‭ ‬آنجا‭ ‬بگذارد‭  ‬تا‭ ‬بتواند‭ ‬برود‭ ‬و‭ ‬فیلم‭ ‬درون‭ ‬فیلم‭ ‬را‭ ‬ببیند‭. ‬به‭ ‬هر‭ ‬کسی‭ ‬هم‭ ‬که‭ ‬رجوع‭ ‬می‭  ‬‌کند‭ ‬نمی‭ ‬پذیرد‭ ‬یا‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬فرد‭ ‬دیگری‭ ‬پاس‭ ‬می‌دهد‭.  ‬مفهوم‭ ‬اصرار‭ ‬برای‭ ‬جایی‭ ‬گذاشتن‭ ‬پوسترهای‭ ‬کذایی‭ ‬چیست؟‭  ‬اگر‭ ‬مسخره‭ ‬نیست‭ ‬پس‭ ‬نامش‭ ‬را‭ ‬چه‭ ‬می‭ ‬توان‭ ‬گذاشت؟‭ ‬اگر‭  ‬یک‭ ‬اثر‭ ‬هنری‭ ‬گویا‭ ‬نباشد،‭  ‬سازنده‭ ‬نمی‭ ‬تواند‭ ‬دنبال‭ ‬اش‭ ‬راه‭ ‬بیفتد‭ ‬و‭ ‬آنچه‭ ‬در‭ ‬ذهن‭ ‬مغشوش‭ ‬اش‭ ‬قلیان‭ ‬دارد‭ ‬برای‭ ‬مخاطبانش‭ ‬توضیح‭ ‬بدهد‭.   ‬چراکه‭ ‬اولاً‭ ‬عملی‭ ‬نیست،‭ ‬بعد‭ ‬همین،‭ ‬ضعف‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬نشان‭ ‬می‭ ‬دهد‭ ‬که‭ ‬اینجا،‭  ‬اشهرام‭ ‬مکریب،‭ ‬از‭ ‬ابتدا‭ ‬تا‭ ‬انتهای‭ ‬فیلم‭ ‬درگیر‭ ‬آن‭ ‬است‭.‬

اجنایت‭ ‬بی‭ ‬دقتب‭ ‬فیلم‭ ‬بدی‭ ‬نیست،‭ ‬اما‭ ‬فیلمی‭ ‬است‭ ‬سخت‭ ‬طولانی‭ ‬و‭ ‬غیرقابل‭  ‬تماشا‭.‬